Let’s think #3: Thành kiến chứng thực
Thành kiến chứng thực là việc chúng ta diễn giải thông tin mới phù hợp với niềm tin sẵn có mà bỏ qua những bằng chứng phủ quyết. Ví dụ bạn tin rằng kiếm tiền là khó, ai rồi cũng phải ngoại tình thôi, con gái là lũ sinh vật khó chiều khó hiểu… Bạn đều “đúng” vì xung quanh sẽ luôn xuất hiện những bằng chứng ủng hộ bạn một cách tình cờ.
Gần đây tôi tìm hiểu về công việc data analysis. Và bỗng nhiên thông tin bắt đầu xuất hiện tràn lan trên Facebook: fanpage, group, quảng cáo khoá học/tài liệu, …. Cơ chế này xuất hiện tương tự ngoài đời thực nhưng theo cách tinh vi hơn, bạn không nhìn thấy rõ ràng nếu không để ý.
Cách thời điểm tôi viết bài này ít lâu có “mốt” bóc phốt ngoại tình, gần như ngày nào mạng xã hội cũng sẽ đưa cho bạn một vụ gì đó để “hít hà”. Tại sao ngoại tình bỗng chốc trở nên phổ biến hơn? Không phải vậy. Lý do là:
– Tin bài được quan tâm thúc đẩy người làm nội dung tìm kiếm nhiều hơn.
– Mạng xã hội giúp chúng ta nắm bắt thông tin nhanh hơn, trên diện rộng hơn.
– Các thuật toán của Facebook ưu tiên hiển thị những điều bạn quan tâm.
Tôi sẽ nói về một người “họ hàng gần” của thành kiến chứng thực, đó là Luật hấp dẫn. Chúng ta thu hút những thứ chúng ta quan tâm. Bạn nghĩ về điều gì nhiều thì nó sẽ xảy ra đúng như vậy.
Bạn tôi để avatar hình một con chim sẻ gục đầu chống chịu trong bão tuyết. Điều này nghĩa là gì? (1) Cuộc sống khó khăn và nhiều sóng gió như một cơn bão và (2) Tinh thần nghị lực vượt qua trở ngại. Tôi từng khá quan ngại vế thứ nhất nên khuyên bạn đổi avatar đi, chọn hình ảnh một cô gái đang cười tươi, bay lên bầu trời với đôi cánh rộng mở như một thiên thần ấy. Bạn không nghe.
Gần đây nhất tôi biết là bạn vừa sơ suất đánh rơi số tiền bằng 1/3 tháng lương. Tiếp theo là stress công việc. Dĩ nhiên không phải bạn nghĩ khác thì cuộc sống sẽ khác, nhưng với thành kiến chứng thực và luật hấp dẫn, hai thứ mà dù muốn tin hay không thì chúng vẫn đang hoạt động, ta cần có cái nhìn tích cực hơn về mọi thứ, để hy vọng cuộc sống dịu dàng và dễ dàng hơn.
Tin xấu ở đây, lạc quan là một tính cách cho sẵn. Nếu bạn là người lạc quan, bạn có thể nói, thôi nào, cười lên, mọi chuyện rồi cũng qua thôi. Vấn đề không đơn giản thế. Những cuốn sách hướng dẫn chúng ta về lạc quan và hạnh phúc đều do những con người có sẵn tố chất đó viết hết.
Nói thật, tôi là một người hoài niệm quá khứ và khá thận trọng, bởi tính tôi thực tế và có chiều hướng bi quan. Còn người bạn mà tôi kể cũng nhận thức được rằng nếu một vấn đề có nhiều option để suy nghĩ, họ hay nghĩ đến viễn cảnh tệ nhất. Nên nếu bạn lạc quan, chúc mừng bạn, còn nếu không, lối đi nào cho chúng ta?
Một. Tránh xa môi trường chứa thông tin tiêu cực. Năm 2014, khi mới ra trường, tôi muốn thử sức mình khi làm call center tại Viettel. Tôi từng nghĩ một cách ngây thơ rằng, khi tiếp nhận quá nhiều cuộc điện thoại cùng những lời phàn nàn về dịch vụ mỗi ngày, tôi sẽ học được sự kiên nhẫn, nhẫn nại, khả năng lắng nghe. Bạn đoán xem? Đúng rồi đấy, tôi gần chết. Tôi trở nên nóng nẩy, hay bực bội, khó chịu. Vì tôi tự quăng mình vào môi trường đó. Chúng ta không nên chống lại hay thách thức mình trong môi trường tồi tệ. Bạn cần một không gian sống dễ chịu, truyền cảm hứng và bình yên.
Hai. Tránh xa, hoặc ngừng kết giao, hoặc hạn chế tối đa tiếp xúc với người thân, bạn bè cùng những mối quan hệ độc hại, tiêu cực. Trong “bát khổ” của đời người có một thứ gọi là “Oán tắng hội”. Nếu xung quanh là những người dìm bạn xuống, nhiều khả năng bạn sẽ không thể thành công, hạnh phúc, thịnh vượng và bình yên.
Ba. Chăm sóc tâm trí. Với những người có chí hướng, tâm hồn họ như một khu vườn cây ăn quả được chăm sóc kỹ lưỡng, nơi họ gặt hái trái ngọt thành tựu. Còn cái đầu tôi, nói thật với bạn, toàn đất không. Nói vậy để bạn thấy tôi không giỏi giang gì và tôi đang không chỉ dạy bạn gì hết. Chỉ là những kinh nghiệm rất cá nhân, tôi nghĩ, dù đầu tôi chỉ là khu đất hoang thì vẫn nên để ý tránh cỏ dại mọc lên. Bằng cách nào? Tập trung cho hoạt động gì đó (tôi chọn đọc sách và tự học kiến thức mới). Tập trung cho trải nghiệm gì đó (du lịch một mình, xem phim, viết lách, nghe nhạc).
Bốn. Nghi ngờ mọi thứ. Có những thứ từng đúng nay không còn đúng nữa. Có những sự thật đang được phơi bày và hoá ra toàn dối trá bịa đặt. Thông tin và dữ liệu giờ vô số kể khiến chúng ta quá tải. Nếu có thời gian, bạn nên viết ra và xét lại toàn bộ các quan điểm, thành kiến, niềm tin của mình. Tìm những luận điểm, luận cứ bác bỏ chúng. Chỉ giữ lại những điều bạn không thể phủ nhận hoặc tích cực, hoặc vô thưởng vô phạt. Cố gắng không khái quát hoá thứ gì đó thành quy luật, chân lý khi dữ liệu thống kê không đủ.
Chúc bạn có một tư duy sáng suốt.
