Let’s think #14: Dữ liệu đầu vào

Một cô gái yêu 3 lần. Thì đủ 3 lần những người con trai kia rời bỏ cô ta. Cô nghĩ mình không xứng đáng được yêu thương. Cô nghĩ đàn ông chỉ là lũ *#&@#

Bạn tôi tính xác suất giao dịch thành công của một số sản phẩm trên thị trường hàng hoá. Các sản phẩm có xác suất dưới 50% sẽ bị loại. Vấn đề là có những sản phẩm trong thời gian theo dõi chỉ xuất hiện 3 giao dịch. Nếu 1 giao dịch thua lỗ, xác suất thắng là 66%. Nếu 2 giao dịch thua lỗ, xác suất thắng còn 33%. Cách biệt 33% của việc giữ lại hay loại bỏ chỉ là 1 giao dịch.

Bạn tôi… (Lại là “bạn tôi”. Vì tôi dùng cụm từ này chung cho tất cả những mối quan hệ tôi quen biết. Các nhân vật có thể có thật hoặc hư cấu)

Bạn tôi ghét một người. Vì một lần cô ấy thấy người kia lườm mình, kiểu soi xét từ đầu xuống chân. Tuy nhiên tôi biết cả 2. Và người kia rõ ràng không có ấn tượng gì với bạn tôi cả. Nhiều khả năng người kia đau mắt, cận thị hơn.

Hôm qua tôi đọc được một câu. Rằng thế giới ngày càng phức tạp. Còn não bộ con người lại được thiết kế theo hướng đơn giản hoá mọi thứ. Bằng chứng là chúng ta thu gom dữ kiện thành các quy luật/quy tắc, từ đó đưa ra cách hành xử theo một nếp nhất định gọi là thói quen. Như vậy ta có thể ra quyết định nhanh chóng.

Điều đó tốt. Vấn đề là ở quy trình xử lý thông tin đầu vào. Nếu làm hời hợt, ta có một bộ lọc sai.

Ví dụ với những người có hình xăm. Tôi không nghĩ họ hư hỏng, tôi không kỳ thị. Nhưng tôi e ngại những hình xăm lớn hơn bàn tay trên cơ thể họ. Nếu là con trai, tôi nghĩ họ có xu hướng tác động vật lý lên người khác hơn là nói chuyện phải trái. Nếu là con gái, tôi thấy cô ấy quá cá tính, không hợp chuyện. Dù không hoàn toàn là vậy, nhưng bộ lọc của tôi đã hoàn thành. Thật khó thay đổi khi quy tắc đã định hình.

Người thông minh giống như một dòng sông. Càng sâu thì càng ít gây ồn ào. Đây là dữ liệu đầu vào tôi có từ năm cấp ba. Tôi nhìn nhận những người giỏi là không mồm loa mép giải, không ba hoa, không khoa trương, không cố chứng tỏ. Đó cũng là một quy tắc đã định hình.

Chúng ta còn được xã hội cho sẵn những khuôn mẫu. Mẹ chồng con dâu là phải hục hặc. Sếp và thư ký ắt có tư tình. Tội phạm khôn ngoan đến mấy cũng bị sa lưới. Nhân vật chính trong phim Hàn trước đây cứ mắc bệnh là máu trắng.

Đặc điểm dễ nhận thấy của người quy chụp sớm và xử lý thông tin hời hợt là, họ thường nói: “biết ngay”, “tôi đã bảo mà”, “thấy chưa”… Khi tình cờ kết quả trùng khớp suy nghĩ thoáng qua, họ cho rằng vấn đề trở nên dễ đoán và có một đống nguyên nhân thúc đẩy kết quả cực kỳ rõ ràng.

Thế giới bất định hơn thế. Bạn cần hết sức chắt lọc dữ liệu đầu vào chính xác/tiêu chuẩn. Mỗi kết luận, hãy đặt câu hỏi tại sao. Rồi tại sao. Rồi tại sao…. Quy trình 5 WHY buộc bạn phải hỏi đến 5 lần để lần đến gốc rễ vấn đề. Nếu khởi nguồn lung lay/không xác đáng, bạn cần mạnh dạn thay đổi kết luận.

Thử làm bài tập này nhé: một cô gái (vâng, lại là bạn tôi) bỗng dưng yên lặng. Cô ấy có người khác? Nhiều người sẽ kết luận nhanh chóng như vậy do trong đầu đã hình thành khuôn mẫu/quy luật/quan điểm.

Có nhiều kịch bản hơn thế:

– Công việc. Sếp gây áp lực. Đông khách phải phục vụ (cô làm dịch vụ)

– Sức khoẻ. Bệnh đau dạ dày. Những chuyến đi khiến cô say xe, mệt mỏi.

– Tâm trạng. Cảm giác xa nhà. Cô đơn. Mông lung về tương lai.

– Khác. Hỏng/mất điện thoại.

Đáp án là, cô ấy mới có người yêu. Ủa không phải cái đầu tiên đó hả? Đúng, trong trường hợp này. Ít nhất thì bạn đã tìm kiếm nhiều dữ liệu hơn để tránh cái bẫy quy kết vội. Đừng “biết ngay mà”.